Doğumla Vatandaşlık Hakkı

Amerika Birlesik Devletleri Başkani Donald Trump, 20 Ocak 2025 tarihinde bir Kararname yayımladı. Bu başkanlık kararnamesi, ABD’de doğumla kazanılan otomatik vatandaşlık (birthright citizenship) hakkını kısıtlamayı amaçlıyor. Özetle, ABD’ye yasa dışı veya geçici olarak giren yabancıların, ABD'de çocuk doğurarak o çocuğa otomatik Amerikan vatandaşlığı kazandırmasını federal düzeyde engellemeye yönelik bir idari işlem.

ABD Anayasa’sındaki 14. Değişiklik (14th Amendment) uyarınca, Amerika Birleşik Devletleri'nde doğan ve ABD'nin "yargı yetkisine tabi" olan kişiler, ABD ve yaşadığı eyaletin vatandaşıdır.

Bizim bildiğimiz ve yüz yıllardır var olan mevcut durum, ABD’de doğan çocukların otomatikman ABD vatandaşı olduğudur. Aslında Anayasa kuralı net gibi duruyor. Ancak kuralda bir şart daha var.  O da “yargı yetkisine tabi olma” kuralı. 

Tartışmalar, işte tam da bu şart ve bu şartın anlamı üzerine odaklanıyor.

Çoğunluk görüşü, ebeveynlerinin göçmenlik statüsüne bakılmaksızın Amerika Birleşik Devletleri sınırları içinde doğan herkesin otomatik olarak vatandaş olduğunu savunurken azınlık görüşü, yargı yetkisinin “siyasi bağlılıkla” ilgili olduğunu, bu nedenle diplomatların, işgalci orduların mensuplarının ve Yerli Amerikan kabilelerinin çocuklarının hariç tutulduğunu belirtiyor. İşte bu tartışma şu anda ABD Yuksek Mahkemesinin önündedir.

ABD’deki vergilendirme rejimi de aslında bu tartışmayla ilişkilidir. Çünkü,  

·       Vergi, ABD’de vatandaşlığın en önemli görevlerinden biridir. ABD’de vergi deyince, Benjamin Franklin'in Jean-Baptiste Le Roy'a 1789 yılında yazdığı bir mektupta söylediği soz gelir hemen akıllara.

"Yeni Anayasamız artık yürürlüğe girdi ve kalıcı olacakmış gibi görünüyor; ancak bu dünyada ölüm ve vergiler dışında hiçbir şeyin kesin olduğu söylenemez."

·       ABD, vatandaşını sırf vatandaş olması sebebiyle dünya çapında elde ettiği gelirler üzerinden vergilendiren tek ülkedir. ABD vatandaşı ister Amerika’da, isterse başka bir ülkede yerleşik olsun, isterse Amerika’ya hic ayak basmamış olsun, elde ettiği gelir ve kazançlar ABD’de vergiye tabidir.

·     ABD’de vergilendirme, göçmenlik statülerine bakılmaksızın ABD’de yaşayan ama vatandaş olmayanlar için de geçerlidir.

Amerika’da neden vatandaşlık temelli vergilendirme var?

Zengin ABD vatandaşları, non-dom rejimine sahip ülkelere, vergi cennetlerine yerleşip vergi kaçırmasınlar diye var. Ulke değiştirip askerden kaçmasınlar diye var.  

1861 yılında bir senatör bir konferansta şöyle söylemiş:

"Bu ülkede geliri olan vatandaşlarımızın... ülke dışına çıkarak Paris'te veya başka bir yerde ikamet etmelerini, böylece askere alınma riskinden kaçınmalarını veya bu dönemde ülkenin ihtiyaçlarına kişisel olarak hiçbir katkıda bulunmamalarını ve herkes kadar düşük bir vergiyle kurtulmalarını arzu etmiyoruz. ... Eğer bir kişi gelirini kamu borcumuzdan veya buradaki mülklerinden elde ediyor ve Paris'te ikamet ederek, hükümetin bu zor gününde kişisel desteğini sunmaktan kaçıyorsa, daha yüksek bir gelir vergisi ödemelidir."

Ve 1894'te başka bir senatör de şöyle bir açıklama yapmış:

"Üzülerek söylüyorum ki, tam da bu amaçla [vergiden kaçınmak için] yurtdışına giden pek çok insan var ve bunlardan bazıları son [İç Savaş] sırasında yurtdışına gittiler. Yabancı bir başkentte lüks içinde ama aynı zamanda daha düşük maliyetle yaşadılar; hayırseverlik, katkıda bulunma, kiliseleri destekleme veya bu türden vatandaşlara düşen gönüllü yükümlülüklerin hiçbirini üstlenmediler ve vergiden kaçtılar."

Bu adamlar bu konuları ne kadar uzun yıllar önce tartışmışlar, öyle değil mi?

Mesela, 1924’te Yüksek Mahkeme, Cook v. Tait kararında, Amerika Birleşik Devletleri'nin, vatandaşın ikametgahına veya gelirin coğrafi kaynağına bakılmaksızın, vatandaşlarını dünya çapındaki gelirleri üzerinden vergilendirme konusunda egemenlik yetkisine sahip olduğuna karar vermiş.

Kısacası, ABD kalıcı olarak yurt dışında yaşayan vatandaşlarını vergilendirir. Bu nedenle, Türkiye’de bir kaç gün once yürürlüğe giren 20 yıllık gelir vergisi istisnasına ilişkin kural, ABD vatandaşları için anlamsızdır. Bir ABD vatandaşı, Türkiye’ye taşınsa da, Türkiye’de yerleşmiş sayılsa da, Türkiye’de ikametgahı olsa da, evi olsa da, çocukları Türkiye’de okula gitse de, Türkiye dışında veya içinde elde ettiği kazanç ve iratları, ilk once zaten Amerika’da vergiye tabi olur. Amerikan vatandaşlığını terk etmediği surece vergiden kaçışı yoktur. Vatandaşlığı terk etse dahi exit tax vardır.